Ήταν Τρίτη, 7 Σεπτεμβρίου 1999. Στις 14:56:50, ενώ η Αθήνα κινούνταν ακόμη στους καθημερινούς της ρυθμούς, μια ισχυρή σεισμική δόνηση συγκλόνισε την Αττική.
Ο σεισμός είχε μέγεθος 5,9 και επίκεντρο στην περιοχή της Πάρνηθας, μόλις 18 χιλιόμετρα από το κέντρο της πρωτεύουσας.
Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, δρόμοι γέμισαν συντρίμμια, κτίρια κατέρρευσαν και χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν έντρομοι σε πλατείες και ανοιχτούς χώρους.
Ο απολογισμός υπήρξε βαρύς: 143 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, εκατοντάδες τραυματίστηκαν και χιλιάδες έμειναν χωρίς ασφαλή στέγη.
Εκτεταμένες ζημιές καταγράφηκαν κυρίως στις Αχαρνές, στα Άνω Λιόσια, στη Φυλή, στους Θρακομακεδόνες, στη Μεταμόρφωση και στη Νέα Φιλαδέλφεια. Στην Πάρνηθα σημειώθηκαν εδαφικές καταπτώσεις ενώ βλάβες υπέστησαν ακόμη και μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η Ρικομέξ, σύμβολο της τραγωδίας
Το όνομα «Ρικομέξ» χαράχθηκε ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη. Η κατάρρευση του εργοστασίου στις Αχαρνές κόστισε τη ζωή σε 39 ανθρώπους, ανάμεσά τους και ένα εντεκάχρονο κορίτσι. Οι εικόνες των σωστικών συνεργείων να αναζητούν εγκλωβισμένους κάτω από τεράστιες πλάκες σκυροδέματος έγιναν το πιο οδυνηρό σύμβολο της καταστροφής.
Η τραγωδία δεν άφησε πίσω της μόνο πένθος, αλλά και επίμονα ερωτήματα για την ποιότητα των κατασκευών, τις αυθαίρετες επεμβάσεις και την εφαρμογή των οικοδομικών κανονισμών. Στο εισαγγελικό πόρισμα για τη Ρικομέξ καταγράφηκαν σοβαρές κατασκευαστικές παρατυπίες, όπως λιγότερα υποστυλώματα από όσα προέβλεπε η άδεια, απουσία δοκών και αυθαίρετες προσθήκες ορόφων.
Η υπόθεση εξελίχθηκε σε διαχρονικό σύμβολο της ανάγκης για ουσιαστικούς ελέγχους και πραγματική λογοδοσία.
Η μάχη μέσα στα ερείπια
Για ημέρες, άνδρες της ΕΜΑΚ, πυροσβέστες, γιατροί, εθελοντές και σωστικά συνεργεία από το εξωτερικό εργάζονταν αδιάκοπα. Κάθε ήχος κάτω από τα χαλάσματα γεννούσε ελπίδα.
Κάθε απεγκλωβισμός γινόταν μια μικρή νίκη απέναντι στην καταστροφή.
Την ίδια στιγμή, ο φόβος των μετασεισμών κρατούσε χιλιάδες κατοίκους έξω από τα σπίτια τους. Πάρκα, γήπεδα, πεζοδρόμια και πλατείες μετατράπηκαν σε πρόχειρους χώρους διανυκτέρευσης. Στρώματα, κουβέρτες και αυτοκίνητα σχημάτιζαν για πολλές νύχτες το προσωρινό καταφύγιο μιας πόλης που δυσκολευόταν να αισθανθεί ξανά ασφαλής.
Μέσα στην τραγωδία αναδείχθηκε και η διεθνής αλληλεγγύη. Μόλις λίγες εβδομάδες μετά τον καταστροφικό σεισμό του Ιζμίτ, όπου ελληνικά συνεργεία είχαν βοηθήσει στις επιχειρήσεις διάσωσης, Τούρκοι διασώστες έφτασαν στην Αθήνα. Η αμοιβαία βοήθεια έμεινε γνωστή ως «διπλωματία των σεισμών» και συνέβαλε σε μια περίοδο προσέγγισης των δύο λαών.
Μνήμη και ευθύνη
Είκοσι επτά χρόνια μετά, ο σεισμός της Πάρνηθας δεν αποτελεί απλώς μία θλιβερή επέτειο. Είναι υπενθύμιση ότι πίσω από τους αριθμούς υπήρχαν άνθρωποι: εργαζόμενοι που δεν γύρισαν στις οικογένειές τους, παιδιά που έχασαν γονείς, σπίτια που άδειασαν και ζωές που άλλαξαν για πάντα.
Η μνήμη των 143 θυμάτων επιβάλλει κάτι περισσότερο από μια ετήσια αναφορά. Επιβάλλει σεβασμό στους κανόνες δόμησης, συστηματικούς ελέγχους, συντήρηση των παλαιών κτιρίων, εκπαίδευση του πληθυσμού και σταθερή ετοιμότητα της Πολιτείας. Οι σεισμοί δεν μπορούν να προβλεφθούν με ακρίβεια· οι συνέπειές τους, όμως, μπορούν να περιοριστούν με γνώση, πρόληψη και ευθύνη.
Σήμερα, 7 Σεπτεμβρίου, η Αθήνα θυμάται. Θυμάται τον υπόκωφο θόρυβο, τη σκόνη, τις σειρήνες και τις ώρες αγωνίας. Πάνω απ’ όλα, όμως, θυμάται τους ανθρώπους που χάθηκαν — και ανανεώνει τη σιωπηλή υπόσχεση ότι μια τέτοια τραγωδία δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ποτέ ως αναπόφευκτη.
