Τα Σεπτεμβριανά του 1955 αποτελούν μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης. Μέσα σε λίγες ώρες, τη νύχτα της 6ης προς την 7η Σεπτεμβρίου, χιλιάδες ελληνικά καταστήματα, σπίτια, εκκλησίες και κοινοτικά ιδρύματα βρέθηκαν στο στόχαστρο οργανωμένων επιθέσεων, ενώ μέλη της ελληνικής κοινότητας ξυλοκοπήθηκαν, κακοποιήθηκαν και τρομοκρατήθηκαν.
Ήταν ένα γεγονός που δεν προκάλεσε μόνο τεράστιες υλικές καταστροφές, αλλά τραυμάτισε βαθιά μια ιστορική κοινότητα με παρουσία αιώνων στην Πόλη και συνέβαλε καθοριστικά στη μετέπειτα συρρίκνωσή της.
Το πολιτικό κλίμα εκείνης της περιόδου ήταν ιδιαίτερα τεταμένο εξαιτίας του Κυπριακού. Η δράση της ΕΟΚΑ είχε αρχίσει την 1η Απριλίου 1955, ενώ το αίτημα για αυτοδιάθεση της Κύπρου προκαλούσε ολοένα μεγαλύτερη ένταση στις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας. Η Άγκυρα είχε αρχίσει να εμπλέκεται ενεργότερα στο Κυπριακό και μέσα σε αυτό το κλίμα οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης βρέθηκαν σε εξαιρετικά ευάλωτη θέση, παρότι οι ίδιοι δεν είχαν καμία ευθύνη για την πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο κρατών.
Η άμεση αφορμή για τα γεγονότα δόθηκε στη Θεσσαλονίκη.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 6ης Σεπτεμβρίου σημειώθηκε έκρηξη στον χώρο του τουρκικού προξενείου, κοντά στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Οι υλικές ζημιές ήταν περιορισμένες, όμως η είδηση μεταδόθηκε στην Τουρκία με δραματικό τρόπο και παρουσιάστηκε ως ελληνική επίθεση εναντίον ενός συμβόλου ιδιαίτερης σημασίας για την τουρκική κοινωνία. Η υπόθεση αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη, καθώς ο άνθρωπος που τοποθέτησε τον εκρηκτικό μηχανισμό, ο Οκτάι Ενγκίν, ήταν Τούρκος φοιτητής από τη Δυτική Θράκη. Η έκρηξη χρησιμοποιήθηκε ως αφορμή για την κινητοποίηση που ακολούθησε στην Κωνσταντινούπολη.
Το απόγευμα της ίδιας ημέρας πραγματοποιήθηκε μεγάλη συγκέντρωση στην πλατεία Ταξίμ και πολύ γρήγορα η κατάσταση μετατράπηκε σε μαζική επίθεση εναντίον της ελληνικής κοινότητας. Ομάδες κινήθηκαν προς περιοχές με έντονη ελληνική παρουσία και άρχισαν να καταστρέφουν επιχειρήσεις και κατοικίες. Βιτρίνες έσπασαν, εμπορεύματα λεηλατήθηκαν ή πετάχτηκαν στους δρόμους, έπιπλα καταστράφηκαν και ολόκληρες περιουσίες, που είχαν δημιουργηθεί με κόπο μέσα σε δεκαετίες, χάθηκαν μέσα σε λίγες ώρες. Το επόμενο πρωί πολλοί δρόμοι της Κωνσταντινούπολης ήταν γεμάτοι με σπασμένα έπιπλα, υφάσματα, παπούτσια, τρόφιμα και κάθε είδους εμπορεύματα από τα κατεστραμμένα καταστήματα.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των γεγονότων ήταν ο τρόπος με τον οποίο εντοπίζονταν οι 
ελληνικές περιουσίες. Οι επιτιθέμενοι σε πολλές περιπτώσεις γνώριζαν ποια σπίτια και ποια καταστήματα ανήκαν σε Ρωμιούς, ενώ υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες και στοιχεία για οργανωμένη μεταφορά ανθρώπων προς την πόλη. Η ταυτόχρονη εκδήλωση επιθέσεων σε διαφορετικές περιοχές και η επιλογή συγκεκριμένων στόχων ενίσχυσαν την εκτίμηση ότι δεν επρόκειτο απλώς για μια αυθόρμητη έκρηξη οργής, αλλά για γεγονότα με σημαντικό βαθμό προετοιμασίας και οργάνωσης.
Ιδιαίτερα βαρύ ήταν το πλήγμα εναντίον της θρησκευτικής και κοινοτικής ζωής των Ελλήνων. Δεκάδες ορθόδοξες εκκλησίες λεηλατήθηκαν, βεβηλώθηκαν ή καταστράφηκαν, εικόνες και ιερά αντικείμενα έγιναν κομμάτια, ενώ επιθέσεις σημειώθηκαν ακόμη και σε νεκροταφεία. Στο στόχαστρο βρέθηκαν επίσης σχολεία, μοναστήρια και άλλα ιδρύματα της ελληνικής κοινότητας. Η καταστροφή επομένως δεν αφορούσε μόνο την οικονομική ζωή των Ρωμιών, αλλά και τα σύμβολα της θρησκευτικής, κοινωνικής και ιστορικής παρουσίας τους στην Κωνσταντινούπολη.
Οι αριθμοί των καταστροφών διαφέρουν ανάλογα με την ιστορική πηγή, όμως οι περισσότερες καταγραφές μιλούν για χιλιάδες ελληνικές επιχειρήσεις και κατοικίες που λεηλατήθηκαν ή υπέστησαν ζημιές, καθώς και για περισσότερες από 70 ορθόδοξες εκκλησίες που χτυπήθηκαν.
Η βία δεν περιορίστηκε στις περιουσίες. Υπήρξαν νεκροί και πολλοί τραυματίες, ενώ καταγράφηκαν ξυλοδαρμοί, σεξουαλικές επιθέσεις και άλλες βαριές κακοποιήσεις. Ορθόδοξοι κληρικοί υπέστησαν επίσης ιδιαίτερα βάναυσες επιθέσεις. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων εξακολουθεί να διαφέρει στις ιστορικές καταγραφές, όμως το μέγεθος της τρομοκρατίας που βίωσε η κοινότητα δεν αμφισβητείται.
Πρωθυπουργός της Τουρκίας εκείνη την περίοδο ήταν ο Αντνάν Μεντερές. Η κυβέρνηση παρουσίασε αρχικά τα επεισόδια ως ανεξέλεγκτη λαϊκή αντίδραση στην είδηση για την έκρηξη στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1960, ο Μεντερές και άλλα κορυφαία στελέχη της κυβέρνησής του οδηγήθηκαν στις δίκες της Γιασί Αντά και τα γεγονότα της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου αποτέλεσαν αντικείμενο δικαστικής διερεύνησης. Παρότι οι συγκεκριμένες δίκες διεξήχθησαν από το στρατιωτικό καθεστώς και η αμεροληψία τους έχει αμφισβητηθεί, στοιχεία που ήρθαν στο φως ενίσχυσαν την ιστορική άποψη ότι τα Σεπτεμβριανά δεν μπορούν να ερμηνευθούν ως μια εντελώς αυθόρμητη εξέγερση.
Όταν ξημέρωσε η 7η Σεπτεμβρίου, οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης αντίκρισαν μια διαφορετική πόλη. Άνθρωποι στέκονταν μπροστά στα κατεστραμμένα καταστήματα και σπίτια τους προσπαθώντας να συνειδητοποιήσουν τι είχε συμβεί. Για πολλούς, όμως, η μεγαλύτερη απώλεια δεν ήταν τα χρήματα ή τα εμπορεύματα. Ήταν η αίσθηση ασφάλειας. Η 6η Σεπτεμβρίου απέδειξε με τον πιο βίαιο τρόπο ότι μια οικογένεια μπορούσε μέσα σε μία νύχτα να χάσει όσα είχε δημιουργήσει σε ολόκληρη τη ζωή της.
Τα Σεπτεμβριανά δεν προκάλεσαν από μόνα τους την εξαφάνιση της ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης, αποτέλεσαν όμως καθοριστικό σημείο καμπής. Η πίεση συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια και το 1964, σε μια νέα περίοδο έντασης γύρω από το Κυπριακό, η Τουρκία προχώρησε στην απέλαση χιλιάδων Ελλήνων υπηκόων. Μαζί τους αναγκάστηκαν να φύγουν και πολλά μέλη των οικογενειών τους, με αποτέλεσμα η Ρωμιοσύνη της Πόλης να συρρικνωθεί ακόμη περισσότερο.
Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν μια κοινότητα που είχε εγκατασταθεί πρόσφατα στην πόλη. Αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας και της ταυτότητάς της επί αιώνες, με εκκλησίες, σχολεία, νοσοκομεία, συλλόγους, εφημερίδες, επιχειρήσεις και φιλανθρωπικά ιδρύματα. Υπήρχαν οικογένειες των οποίων η παρουσία στην Πόλη χανόταν μέσα στις γενιές. Τα Σεπτεμβριανά έπληξαν αυτή την ιστορική συνέχεια και, ακόμη περισσότερο, την πεποίθηση των Ρωμιών ότι μπορούσαν να έχουν μέλλον στον τόπο όπου είχαν γεννηθεί.
Για τους Κωνσταντινουπολίτες που αναγκάστηκαν αργότερα να εγκατασταθούν στην Ελλάδα ή σε άλλες χώρες, η Πόλη παρέμεινε κομμάτι της ταυτότητάς τους. Πήραν μαζί τους οικογενειακές φωτογραφίες, εικόνες, αναμνήσεις, γεύσεις, τραγούδια και ιστορίες από τις γειτονιές όπου μεγάλωσαν. Πολλοί έχτισαν μια νέα ζωή στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και αλλού, χωρίς όμως να ξεχάσουν ποτέ την πατρίδα της παιδικής τους ηλικίας.
Εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά, τα Σεπτεμβριανά παραμένουν μια βαθιά πληγή στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης. Η ιστορική τους σημασία δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό των κατεστραμμένων καταστημάτων, σπιτιών και εκκλησιών, αλλά κυρίως στις συνέπειες που είχαν για τους ανθρώπους. Η 6η και η 7η Σεπτεμβρίου 1955 σηματοδότησαν την αρχή μιας περιόδου κατά την οποία μια πανάρχαια κοινότητα οδηγήθηκε σταδιακά στη δραματική συρρίκνωση. Πίσω από κάθε αριθμό υπήρχε μια οικογένεια, πίσω από κάθε κατεστραμμένο σπίτι μια ζωή και πίσω από κάθε άνθρωπο που έφυγε μια ολόκληρη ιστορία δεμένη με την Κωνσταντινούπολη.
Επιμέλεια:Συντακτική ομάδα Enjoynews.gr
📌ακολουθήστε την σελίδα μας στο facebook για άμεση ενημέρωση σε όλα τα θέματα της επικαιρότητας : https://www.facebook.com/enjoynews.gr/
