Στις 26 Απριλίου 1986,όταν μια δοκιμή ασφαλείας στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ κατέληξε σε έκρηξη του αντιδραστήρα 4, εξαιτίας σοβαρών σχεδιαστικών προβλημάτων και ανθρώπινων λαθών.
Η καταστροφή απελευθέρωσε τεράστιες ποσότητες ραδιενέργειας, που εξαπλώθηκαν σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και όχι μόνον.Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι σοβιετικές αρχές επιχείρησαν να περιορίσουν την πληροφόρηση και να αποκρύψουν την πραγματική έκταση του γεγονότος.
Στις πρώτες κρίσιμες ώρες, οι αρχές της Σοβιετική Ένωση επέλεξαν τη σιωπή. Δεν υπήρξε δυστυχώς καμία άμεση δημόσια ανακοίνωση, ούτε ενημέρωση των πολιτών για τον κίνδυνο της ραδιενέργειας με τραγικές συνέπειες στη ζωή των κατοίκων.Η Καταστροφή του Τσερνομπίλ προκάλεσε σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, με σημαντική αύξηση περιστατικών καρκίνου.
Φωτογραφία: Efrem Lukatsky / AP
Η πρώτη διεθνής ένδειξη ότι κάτι είχε συμβεί δεν ήρθε από τη Μόσχα, αλλά από τη Σουηδία, όπου ανιχνεύθηκαν αυξημένα επίπεδα ραδιενέργειας σε πυρηνικό σταθμό. Μόνο τότε οι σοβιετικές αρχές αναγκάστηκαν να παραδεχτούν ότι είχε συμβεί το ατύχημα — και ακόμη κι έτσι, η ενημέρωση ήταν περιορισμένη και προσεκτικά διατυπωμένη.
Μετά την πτώση της Ανατολικής Γερμανίας, αποχαρακτηρισμένα αρχεία της Στάζι αποκάλυψαν ότι τόσο η ίδια όσο και η Σοβιετική Ένωση γνώριζαν την πραγματική διάσταση της καταστροφής. Κατέγραφαν λεπτομερώς τις επιπτώσεις σε ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον, όμως τα στοιχεία αυτά παρέμεναν προσβάσιμα μόνο σε ανώτατους αξιωματούχους. Ο βασικός τους φόβος δεν ήταν η υγεία των πολιτών, αλλά η διεθνής εικόνα των καθεστώτων.
Η ζώνη αποκλεισμού γύρω από το Τσερνόμπιλ παραμένει 40 χρόνια μετά σε μεγάλο βαθμό ακατοίκητη, ενώ το νέο προστατευτικό κάλυμμα (“New Safe Confinement”) καλύπτει τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα.
Σήμερα, η περιοχή ανήκει στη λεγόμενη «ζώνη αποκλεισμού», μια έκταση περίπου 30 χιλιομέτρων και παραμένει σε μεγάλο βαθμό ακατοίκητη. Παρότι τα επίπεδα ραδιενέργειας έχουν μειωθεί σημαντικά σε πολλές περιοχές, εξακολουθούν να υπάρχουν «θερμά σημεία» επικίνδυνα για τον άνθρωπο.
Η φύση, ωστόσο, έχει επιστρέψει εντυπωσιακά. Δάση έχουν κατακλύσει εγκαταλελειμμένες πόλεις όπως η Pripyat, ενώ άγρια ζώα —λύκοι, άλογα Πρζεβάλσκι και αρκούδες— ζουν πλέον εκεί χωρίς ανθρώπινη παρουσία. Παράλληλα, η περιοχή έχει εξελιχθεί και σε έναν ιδιότυπο προορισμό «σκοτεινού τουρισμού», με ελεγχόμενες επισκέψεις.
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων από το Τσερνόμπιλ παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Άμεσα, περίπου 30 άνθρωποι (κυρίως εργαζόμενοι και πυροσβέστες) πέθαναν τις πρώτες εβδομάδες από οξεία ακτινοβολία. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, οργανισμοί όπως ο World Health Organization εκτιμούν ότι χιλιάδες περιπτώσεις καρκίνου συνδέονται με την έκθεση στη ραδιενέργεια, ιδιαίτερα καρκίνος του θυρεοειδούς.
Το ραδιενεργό νέφος στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα η είδηση έφτασε τρεις μέρες μετά το ατύχημα. Δημοσιεύματα άρχισαν να γράφουν ότι υπήρχε πιθανότητα να έρθει το ραδιενεργό νέφος στην Ελλάδα, αλλά “χωρίς κίνδυνο για τη δημόσια υγεία”.
Στις 5 Μαΐου του 1986 το νέφος έφτασε και στην Ελλάδα, προκαλώντας τρομακτική αναστάτωση και ακραίες αντιδράσεις. Δημοσιεύματα, αλλά και τοποθετήσεις κρατικών φορέων, «πυροδότησαν» μεγάλη ανησυχία για την ασφάλεια των τροφίμων, κυρίως των γαλακτοκομικών προϊόντων, αλλά και των φρούτων και λαχανικών.
Στο Εργαστήριο Πυρηνικής Τεχνολογίας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (Αθήνα) φυλάσσονται έως σήμερα 1.500 δείγματα που συλλέχθηκαν από εδάφη της Ελλάδας από το 1986 έως το 1987 και 1.000 ακόμα που συλλέχθηκαν από το 1987 έως το 2007, τα οποία επιβεβαίωσαν ότι η ραδιενέργεια έπληξε την χώρα μας.
Μάλιστα σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, από τον Μάιο του 1986 και μέχρι τον Μάιο του επόμενου έτους, στην Ελλάδα καταγράφηκαν πάνω από 2.500, εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων, λόγω ακτινοβολίας.
Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ συνέβαλε στη μεγαλύτερη διαφάνεια στη διαχείριση πυρηνικών κινδύνων και έγινε η αιτία για μετέπειτα διεθνείς συμφωνίες για έγκαιρη ενημέρωση.Αν και ραδιενεργά σωματίδια διασκορπίστηκαν σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης μετά το ατύχημα, τα υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας παραμένουν κυρίως στη ζώνη αποκλεισμού γύρω από το Τσερνομπίλ, ενώ στις περισσότερες άλλες περιοχές έχουν μειωθεί σημαντικά με την πάροδο του χρόνου.
